دیابت شایع‌ترین بیماری متابولیک در جهان است که شیوع روز افزونی دارد. بر اساس گزارش سازمان جهانی بهداشت، دیابت تا سال 2030 هفتمین علت مرگ در جهان خواهد بود. 283 میلیون نفر در جهان مبتلا به دیابت هستند که تا 20 سال آینده این تعداد به 592 میلیون نفر افزایش پیدا می‌کند. از این تعداد حدود 64 درصد از بیماری خود مطلع نیستند. هر 6 تا 7 ثانیه یک نفر از دیابت می‌میرد. در کشور ما 4/5 تا 5 میلیون نفر مبتلا به دیابت هستند که تا 20 سال آینده این تعداد به بیش از 6/5 میلیون نفر افزایش پیدا می‌کند. شیوع دیابت در جهان، به علت افزایش وزن یا چاقی، تغییر سبک زندگی و کم تحرکی درکودکان و بزرگ‌سالان است. یکی از پیامدهای زیان‌بار دیابت افزایش خطر حمله‌های قلبی و سکته است و همچنین این بیماری باعث نارسایی کلیوی و کوری می‌شود که علاوه بر تحمیل هزینه‌های سنگین مراقبت‌های بهداشتی درمانی، درد و رنج فراوان به فرد مبتلا و اعضای خانواده او تحمیل می‌کند.

تعریف دیابت: بیماری قند یا دیابت یک بیماری است که در اثر ناتوانی بدن در تولید انسولین یا کاهش یا نبود اثر انسولین در سوخت و ساز مواد قندی پدید می‌آید. انسولین مادهای است که در بدن توسط غده لوزالمعده تولید می‌شود و سلول‌ها را قادر می‌سازد که گلوکز را از خون گرفته و برای تولید انرژی استفاده کنند. دیابت یک بیماری غیر واگیر است که تعداد زیادی از افراد جامعه به آن مبتلا هستند؛ ولی نیمی از آنها از بیماری خود آگاه نیستند. در این بیماری قند خون به طور طبیعی توسط سلول‌ها جذب نمی‌شود و بنابراین میزان قند خون افزایش می‌یابد.

دیابت نوع 1: 10 درصد از موارد ابتلا به دیابت را به خود اختصاص می‌دهد. بیشتر در کودکان و نوجوانان دیده می‌شود. در دیابت نوع 1 پانكراس قادر به ساختن انسولین نیست. بدن همچنان از طریق مصرف غذا، گلوکز دریافت می‌کند؛ اما گلوکز نمی‌تواند وارد سلول شود. برای حل این مشکل فردی که به دیابت نوع 1 مبتلا است، نیاز به دریافت انسولین از طریق تزریق منظم دارد.

دیابت نوع 2: بیش از 90 درصد از کل موارد دیابت را به خود اختصاص می‌دهد و یکی از شایع‌ترین انواع دیابت است که بیشتر در سنین بالا (بیش از 30 سال) خود را نشان می‌دهد. بیشتر افراد مبتلا به دیابت نوع،2 بزرگسال و چاق هستند. در دیابت نوع 2 پانكراس هنوز انسولین می‌سازد، ولی ترشح آن کاهش یافته یا به درستی در بدن عمل نمی‌کند. زیرا سلول‌ها نسبت به عمل انسولین مقاومت می‌کنند که دلیل اصلی این مقاومت چاقی و اضافه وزن است. زمانی که انسولین کافی وجود نداشته باشد یا بدن از انسولین استفاده نکند، گلوکز موجود در بدن، نمی‌تواند وارد سلول‌های بدن شده و باعث جمع شدن گلوکز در بدن شده و بدن را دچار مشکل و نارسایی می‌کند.

دیابت بارداری: دیابت بارداری به شرایطی گفته می‌شود که افزایش قند خون برای اولین بار، در طی دوران بارداری دیده شود. دیابت  بارداری، تقریباً در 4 درصد از بارداری‌ها بروز می‌کند.

عوامل زمینه ساز دیابت نوع 2

در دیابت نوع 2 مشخص است که عوامل ژنتیکی و سابقه خانوادگی دیابت، سن، چاقی، اضافه وزن، تغذیه و کم‌تحرکی و سبک زندگی نادرست، نقش مهمی در ابتلای فرد دارند، البته نقش عوامل محیطی در کنترل دیابت از اهمیت زیادی برخوردار است به نحوی که حتی در صورت وجود عوامل ژنتیکی در فرد، با رعایت رژیم غذایی سالم، ورزش و متعادل نگه داشتن وزن بدن، فرد می‌تواند تا سال‌های طولانی از بروز این بیماری جلوگیری کند. پیش از ابتلا به دیابت نوع،  2معمولاً افراد به شرایطی دچار می‌شوند که در آن هیچ یک از علایم مربوط به دیابت مشاهده نمی‌شود. که به این حالت مرحله پیش دیابت گفته می‌شود. در این حالت قند خون فرد بالاتر از میزان طبیعی بوده ولی نه به میزانی که به عنوان دیابت شناخته شود. هم اکنون پزشکان بیش از گذشته بر تشخیص مرحله پیش دیابت به عنوان راهی برای پیشگیری از ابتلا به دیابت نوع 2 و همچنین عوارض آن از جمله مشکلات قلب و عروق، چشم و کلیه تاکید می‌کنند.

پزشکان بر این باورند  که این عوارض معمولاً پیش از آگاهی فرد از ابتلا به دیابت نوع 2 آغاز می‌شود.  اگرچه مرحله پیش دیابت معمولاً علایمی ندارد، با این حال ممکن است علایمی همچون تشنگی غیرعادی، تکرر ادرار، تاری دید و خستگی زیاد نیز در آن مشاهده شود. علاوه بر این، بر اساس نتیجه آزمایش قند خون هم می‌توان مرحله پیش دیابت را تشخیص داد. دیابت نوع 2 تشخیص داده نشده یکی از مشکلات رایج در سیستم‌های درمانی است. استفاده از آزمایش‌های ساده قند می‌تواند این افراد را که در معرض دچار شدن به عوارض قابل پیشگیری دیابت هستند، تشخیص دهد. آزمون غربالگری مورد استفاده برای تشخیص دیابت آزمون قند ناشتای خون و هموگلوبین A1C است. در صورتی که میزان قند ناشتا یا A1C در حد نزدیک به دیابت باشد، انجام آزمایش تحمل قند 75 گرمی نیز توصیه می‌شود. افرادی که در پی این آزمایش‌ها قند بالایی داشته باشند؛ ولی هنوز به میزان تشخیصی دیابت نرسیده باشند به عنوان اختلال تحمل گلوکز طبقه بندی می‌شوند.

علایم هشدار دهنده ابتلا به دیابت

  • پر ادراری، چون بدن برای رهایی از گلوکز انباشته شده در خون آن را از طریق ادرار دفع می‌کند.
  • پرخوری، چون سلول‌ها قادر به استفاده از گلوکز خون و تأمین انرژی از آنها نیستند.
  • پرنوشی، چون بدن می‌خواهد حجم آبی را که از طریق ادرار از دست داده، جبران کند.
  • احساس خستگی زیاد، چون بدن باوجود پرخوری، نمی‌تواند از گلوکز برای تأمین انرژی استفاده کند.

علایم قابل توجه در سالمندان
علایم بیماری دیابت در سالمندان کمتر از افراد کم سن و سال مشهود است؛ سالمندان معمولاً دچار تشنگی شدید یا افزایش و تکرر ادرار نمی‌شوند، اما ممکن است بیحال باشند و با وجود اشتهای طبیعی، وزنشان به‌تدریج کم شود. افراد سالمند در مقایسه با جوانان، معمولاً حملات ناشی از افت قندخون را به‌راحتی و سریع شناسایی و درمان نمی‌کنند. سالمندان دیابتی که تنها زندگی می‌کنند ممکن است بر اثر افت قندخون زمین بخورند یا بیهوش شوند.

تشخیص دیابت
شما می‌توانید با آزمایش قند خون ناشتا و قند خون بعد از غذا از وضعیت سلامت یا ابتلا به دیابت با تشخیص پزشک معالجتان مطلع شوید. برای انجام تست قند خون ناشتا، فرد نباید 8 ساعت پیش از آزمایش، غذایی صرف کند و در صورتی که تست قند خون ناشتای فرد کمتر از 100 باشد طبیعی، اگر بین 100 تا 125 میلی گرم در دسی لیتر باشد، فرد در معرض خطر ابتلا به دیابت است و مقادیر مساوی یا بیشتر از 126 میلی گرم در دسی لیتر یا بالاتر چنانچه با نتیجۀ تکرار آزمایش در روزی دیگر تأیید شود، ابتلا به دیابت قطعی است.

پیشگیری از بیماری دیابت
به طور کلی پیشگیری از دیابت را می‌توان در سه سطح اولیه، ثانویه و ثالثیه انجام داد. پیشگیری اولیه شامل اقدام‌های لازم برای جلوگیری از بروز دیابت در افراد در معرض خطر است. اقدام‌هایی مانند فعالیت منظم ورزشی، کم کردن وزن، داشتن رژیم غذایی کم چربی و با قند پایین و مصرف میوه و سبزیجات. در پیشگیری ثانویه کنترل دقیق قند خون به منظور جلوگیری از پیدایش عوارض آن انجام می‌شود. کنترل دقیق قند خون از طریق رعایت اصول صحیح درمان به نحو چشمگیری در کاهش عوارض بلند مدت دیابت مؤثر است. از آنجایی که جلوگیری از پیشرفت عوارض دیابت بعد از به وجود آمدن آنها یا در واقع پیشگیری ثالثیه، هزینه‌های زیادی را به بیمار و جامعه تحمیل می‌کند، تمام سعی و تلاش باید بر روی پیشگیری اولیه و ثانویه متمرکز شود.

مدیریت و کنترل بیماری دیابت
مدیریت انواع بیماری دیابت بر چند محور استوار است. اصلاح روش زندگی و درمان‌های دارویی. در مدیریت بیماری دیابت، حداقل یک تیم متشکل از پزشک، پرستار، مراقب سلامت، کارشناس تغذیه و خود بیمار فعالیت می‌کنند. خود مراقبتی یکی از محورهای مهم کنترل و پیشگیری از عوارض بیماری دیابت است. دیابت نوع 2 نیز علاجی ندارد، اما کارهای مختلفی می‌توان برای اداره درمانی و نیز پیشگیری از آن انجام داد. برای کنترل و جلوگیری از این بیماری باید رژیم غذایی سالم داشت، به مقدار کافی ورزش کرد و وزن خود را متعادل نگهداشت.

بیمارانی که این اقدام‌ها در آنها مؤثر واقع نشود، معمولاً تحت درمان با قرصهای خوراکی پایین آورنده قند خون قرار می‌گیرند؛ البته ممکن است در درازمدت این قرصها تأثیر خود را از دست بدهند و بیمار مجبور شود با تزریق انسولین قند خون خود را طبیعی نگهدارد. کنترل دقیق دیابت و طبیعی کردن قند خون در هر دو نوع دیابت می‌تواند، باعث جلوگیری از بروز عوارض درازمدت تهدید کننده حیات ناشی از آن شود و عمر طبیعی بیماران را تضمین کند. بالا بودن قند خون و کنترل نکردن آن در دراز مدت می‌تواند در همه اندام‌های بدن از جمله چشم، کلیه، قلب و عروق خونی اختلال ایجاد کند.

آموزش‌ها و توصیه‌های لازم برای افراد دیابتی نوع 2

تغذیه مناسب

  • از هر 10 نفر مبتلا به دیابت نوع 2معمولاً هشت نفر آنها چاق هستند و نیاز به کاهش وزن دارند، بنابراین فرد مبتلا به دیابت باید همیشه وزن خود را در حد طبیعی نگه دارد.
  • بیسکویت‌های پرفیبر ساده را به جای انواع قندی آنها استفاده کرده و پس از چند هفته، مقدار اندکی سبوس گندم به غلات و دسرها اضافه کنند.
  • از حبوبات در برنامه غذایی بیشتر مصرف کنند و به‌تدریج نان کامل را جایگزین آن کنند. مصرف نان سبوسدار توصیه می‌شود.
  • تعداد وعده‌های غذا را افزایش و در هر وعده، مقدار غذای مصرفی را کاهش دهند. مقدار غذای مصرفی باید متناسب با فعالیت باشد.
  • افراد مبتلا به دیابت هرگز نباید یکی از وعده‌های اصلی غذای خود را حذف کنند، بخصوص سالمندان، بیماران لاغر و بیماران مصرف کننده داروهای پایین آورنده قند خون
  • از میوه‌های غیرشیرین و سبزی‌ها در وعده‌های غذایی به مقدار زیاد استفاده کنند. مصرف میوه‌های شیرین مانند انگور، خربزه، خرما، توت و همچنین خشکبار شیرین مانند توت خشک، كشمش، قیسی و مانند آنها را در برنامه غذایی خود محدود کنند.
  • قند، شکر و انواع شیرینی مانند آب نبات، شکلات، شیرینی، گز، سوهان و امثال آن را مصرف نکنند.
  • از مواد نشاسته‌ای مانند نان، برنج، سیب زمینی، گندم، جو و ماکارونی به میزانی که موجب افزایش وزن نشود، مصرف کنند.
  • مصرف چربی‌ها را کاهش دهند و به این منظور از سرخکردن غذا خودداری و آن را به شکل آب پز و کبابی تهیه کنند. از گوشت‌های کم چرب استفاده کنند و قبل از پخت، چربی گوشت و پوست مرغ را جدا کنند. از شیر و ماست کم چرب استفاده کرده، برای این کار شیر را جوشانده و پس از سردشدن چربی آن را جدا کنند.
  • مصرف تخم مرغ را محدود کرده و از گوشت‌های احشایی مانند جگر، مغز، قلوه و کله پاچه کمتر استفاده کنند.
  • به جای خامه، کره و روغن‌های جامد از روغن مایع و زیتون استفاده کنند.

ورزش و فعالیت‌های بدنی

  • ورزش باعث کارایی بیشتر، کاهش وزن، احساس نشاط و تندرستی می‌شود. افزایش فعالیت‌های بدنی در کنترل بیماری قند بسیار اهمیت دارد.
  • ورزش و فعالیت‌های بدنی باید متناسب با شرایط و وضعیت سلامت شخص باشد و به طور منظم و مستمر انجام شود.
  • بهتر است زمان ورزش عصر باشد.
  • بهتر است که ورزش‌های سبک مثل نرمش و پیاده روی انجام دهند. به هر حال درباره نوع ورزش می‌توانند با پزشک مرکز خدمات جامع سلامت مشورت کنند.
  • از کفش و لباس مناسب استفاده کنند.
  • مقادیر کافی آب و مایعات بدون قند بنوشند.
  • قند خون را پیش و پس از ورزش اندازه گیری کنند.
  • 5 دقیقه را در ابتدا و انتهای هر جلسه ورزش به «گرم کردن» و «سرد کردن» بدن اختصاص دهند.
  • اگر قند خون پیش از ورزش کمتر از 100 میلی گرم در دسی لیتر بود، حتماً یک واحد کربوهیدرات میل شود.
  • اگر قند خون ناشتا بیش از 250 میلی گرم در دسی لیتر بود نباید ورزش کرد.
  • حتما مواد قندی همراه باشدکه در صورت افت قند خون مصرف شود.
  • هیچ گاه در حال گرسنگی به ورزش پرداخته نشود.
  • پس از ورزش، پاها و بین انگشتان از نظر قرمزی و تاول بررسی شوند.
  • مراقبت از چشم‌ها: فرد مبتلا به دیابت هرگز نباید نسبت به تغییرات بینایی خود بی‌توجه باشد. بخصوص در سالمندان که نباید آنها را به مشکلات سالمندی و پیری ربط دهند. مشاهده افزایش عوارض ناشی از آسیب بافتی در دیابت از جمله رتینوپاتی (بیماری شبکیه چشم) در افرادی که بیش از 5 سال از آغاز ابتلای آنها به دیابت می‌گذرد، طبیعی است. هر کسی ممکن است در سنین بالا به آب مروارید دچار شود؛ ولی این بیماری در دیابتی‌ها شایع‌تر است. تاری دید نیز یکی از علامت‌های آب سیاه یا گلوکوم است که درمان‌پذیر بوده و در دیابتی‌ها شایع‌تر است.
  • مراقبت از پاها: زخم پا یکی از دلایل شایع بستری شدن سالمندان دیابتی در بیمارستان است و مراقبت از پای فرد مبتلا به دیابت بسیار اهمیت دارد. امکان ایجاد دو عارضه «بی‌حسی و کرختی پا» و «عفونت و دیر بهبود یافتن زخم و جراحت‌های پا» در بیماران دیابتی وجود دارد: بنابراین افراد مبتلا به دیابت باید بهداشت پای خود را رعایت کنند.
  • هرروز پاهای خود را با آب ولرم و صابون شسته و بین انگشتان خود را با حوله نرم خشک کنند.
  • ناخن‌های پا را کوتاه نگه دارند و باید ناخن را به طور مستقیم گرفته و کنار ناخن را نگیرند. ناخن نباید از ته گرفته شود و درصورتی‌که دید بیمار مشکل داشته باشد، شخص دیگری ناخن‌هایش را بگیرد.
  • جوراب خود را روزانه عوض کرده و از جوراب نخی و ضخیم استفاده کنند.
  • از کفش راحت، پاشنه کوتاه و پنجه پهن استفاده کنند.
  • در خانه از کفش راحتی و دمپایی استفاده کنند و برای جلوگیری از جراحت‌های احتمالی پا، با پای برهنه در منزل راه نروند.
  • پاهای خود را روزانه از نظر وجود قرمزی، تورم، تغییر رنگ، ترک خوردگی و ترشح اطراف ناخن، سخت شدن پوست در قسمتی از کف پاها، وجود کرختی و بی‌حسی در قسمتی از پاها و خمیده شدن انگشتان بررسی کنند و برای این منظور و مشاهده کف پا می‌توانند از آینه استفاده کنند.

چند نکته:

  1. عوارض ناشی از دیابت از جمله فوریت‌های مربوط به بالا یا پایین بودن قند خون نزد سالمندان دیابتی بیشتر است. از این رو باید مراقبت خاصی از آنها به عمل آید تا از بروز این عوارض جلوگیری شود. فرد سالمندی که تحت درمان با داروهای پایین آورنده قندخون قرار دارد، در صورت بروز هر یک از علامتهای افت، ازدیاد یا نوسان بیش از اندازه قندخون باید به پزشک مراجعه کند.
  2. توجه کنید که سکته‌های قلبی در مبتلایان به دیابت ممکن است با درد زیادی همراه نباشد و حتی گاهی بدون علامت باشد، از این رو سالمندان نباید بدون نظر پزشکان متخصص قلب و عروق، ورزش‌ها و فعالیتهای بدنی سنگین انجام دهند
  3. پوست فرد سالمند دیابتی به‌ویژه در نواحی تحت فشار از آسیب دیدن حفظ شده و از ایجاد زخم بستر جلوگیری شود.
  4. تمیز نگه داشتن تمام قسمت‌های بدن بسیار اهمیت دارد، زیرا میکروب می‌تواند از راه ترک‌های کوچک پوست به داخل راه یافته و عفونت جدی ایجاد کند. اگر پوست پس از شست‌وشو خیلی خشک شود، باید با یک کرم ملایم و روغن مخصوص آن را چرب کرد.
  5. یبوست می‌تواند یکی از نشانه‌های بالا رفتن قند خون باشد، زیرا افزایش ادرار موجب کم آب شدن بدن و جذب اضافی مایعات از روده‌ها شده و موجب بروز یبوست می‌شود. با نوشیدن مایعات فراوان و کنترل قندخون می‌توان مشکل یبوست را حل کرد.
  6. در صورتی که نگران فراموش کردن مصرف مرتب داروها هستید، قرص‌های لازم روزانه یا هفتگی را در ظرف خاصی که در دسترس بوده و در موارد نیاز به آسانی بتوان قرص را از آن خارج ساخت، قرار دهید.
  7. فعالیت‌های بدنی درکنترل بیماری قند بسیار اهمیت دارد. ورزش و فعالیت‌های بدنی باید متناسب با شرایط و وضعیت سلامت شخص باشد. بنابراین درباره نوع ورزش می‌توانند با پزشک مرکز بهداشتی درمانی مشورت کنند.
  8. افراد مبتلابه دیابت اگر دخانیات مصرف می‌کنند، باید برای ترک آن تشویق شوند.

نتیجه‌گیری
برآوردها نشان‌دهنده این واقعیت است که دیابت در سال 1409 شمسی، به هفتمین علت مرگ در ایران تبدیل خواهد شد و این هشداری است جدی برای تمام کسانی که در معرض خطر ابتلا به این بیماری قرار داشته یا به آن مبتلا هستند. همه‌گیری دیابت در دنیا رو به گسترش است. درصد قابل‌توجهی از این بیماری، با اصلاح شیوه زندگی قابل پیشگیری است، حفظ وزن طبیعی بدن و پیشگیری از افزایش وزن، ورزش و فعالیت بدنی کافی، مصرف نکردن دخانیات و رژیم غذایی سالم، نقش مهمی در کاهش ابتلا به این بیماری دارند.

دیابت بیماری قابل کنترلی است. علاوه بر لزوم کنترل قند خون، افزایش دسترسی به خدمات تشخیصی، آموزش خود مراقبتی و افزایش خدمات درمانی، نقش مهمی در کنترل بیماری دارد. برای تشخیص ابتلا به دیابت فقط کافی است به نزدیک‌ترین مرکز خدمات جامع سلامت، خانه بهداشت یا پایگاه سلامت خود مراجعه کنید و با آزمایش قند خون از وضعیت سلامت خود مطلع شوید. باید دیابت را جدی بگیریم و به اطرافیان و اعضای خانواده خود، هشدار دهیم. انتشار پیام‌هایی که می‌تواند سلامت ما و دیگر عزیزانمان را تأمین و حفظ کند، عاملی مؤثر در ارتقای سلامت خانواده و جامعه است.

این مطلب اولین بار در فصلنامه بهورز به قلم معصومه دبستان، بهزاد گل کار، مجید خوشنودی جبار، سیده یسنا حسینی نیاز و فهیمه امانی منتشر شده است.